Als het gaat om indrukwekkende dinosaurus-effecten in films, denkt vrijwel iedereen meteen aan ‘Jurassic Park’ van Steven Spielberg uit 1993. Die film zette de wereld op zijn kop met het gebruik van computeranimatie. Maar Spielberg was zeker niet de eerste die met geavanceerde techniek prehistorische reuzen tot leven wekte op het witte doek.
Voor de meeste filmliefhebbers is Ray Harryhausen de grote naam als het gaat om klassieke speciale effecten. Hij verfijnde de zogenoemde ‘dynamation’-techniek en schiep daarmee tal van iconische filmwezens. Minder bekend, maar zeker zo verdienstelijk, is de Tsjechische filmmaker Karel Zeman. Jaren voordat Spielberg zijn CGI-T-Rex aan het publiek presenteerde, betoverde Zeman bioscoopbezoekers al met zijn bijzondere mix van animatietechnieken.
In 1955 bracht Zeman de film ‘Cesta do pravěku’ uit, in het Westen bekend als ‘Journey to the Beginning of Time’. In deze sciencefiction-avonturenfilm reizen een stel jongens terug naar het prehistorische tijdperk. Zeman combineerde hiervoor live-action beelden met diverse animatiemethoden om een wereld vol oermonsters te creëren. De film geldt als een schoolvoorbeeld van zijn werkwijze, waarbij hij stop-motion, dubbele belichting, superimpositie en matte-schilderijen door elkaar gebruikte. Filmcriticus Michael Atkinson omschreef het resultaat ooit als ‘een geïntegreerde storm van vakmanschap die zich niet laat ontleden’.
Zeman wordt door velen beschouwd als de opvolger van de legendarische Franse pionier Georges Méliès. Net als Méliès liet Zeman zich inspireren door de avonturenromans van Jules Verne. Moderne regisseurs als Tim Burton en Wes Anderson noemen Zeman als een belangrijke inspiratiebron voor hun visuele stijl.
De Tsjechische filmmaker experimenteerde al vroeg in zijn carrière met het samenvoegen van verschillende filmtechnieken. Zijn korte film ‘A Christmas Dream’ uit 1945 combineerde al poppenspel met live-action opnames. Zijn eerste speelfilm, ‘The Treasure of Bird Island’ uit 1952, was opmerkelijk vanwege het gelijktijdige gebruik van zowel tweedimensionale als driedimensionale animatie.
Met ‘Journey to the Beginning of Time’ bereikte Zeman een veel groter publiek. De film werd in 1966 uitgebracht in de Verenigde Staten, waar kijkers hem al enigszins kenden via ‘Invention for Destruction’, een andere op Jules Verne gebaseerde film die in 1961 in Amerika was verschenen. De dinosaurus-effecten in ‘Journey to the Beginning of Time’ werden destijds als werkelijk vernieuwend beschouwd en maakten grote indruk op zowel publiek als vakgenoten.
Hoewel Zemans naam buiten filmkringen weinig bekendheid geniet, is zijn invloed op de filmgeschiedenis niet te onderschatten. Hij bewees dat fantasie en technisch vernuft samen een wereld kunnen scheppen die het publiek volledig meesleept, lang voordat computers daar een rol in speelden.
