Brussel, België – Bilal bracht de afgelopen tien jaar door in vijf verschillende Belgische gevangenissen. De 34-jarige man herinnert zich vooral de omstandigheden in de gevangenis van Mons, een negentiende-eeuws gebouw nabij de Franse grens. Daar deelden drie tot vier gedetineerden cellen van nauwelijks negen vierkante meter. Schurft, bedwantsen en apenpokken verspreidden zich er snel, terwijl bewakers gebukt gingen onder extreme vermoeidheid. ‘In tien jaar tijd zijn de omstandigheden alleen maar verslechterd,’ vertelt Bilal, die zijn achternaam liever niet noemt. ‘Ze hebben onze tijd buiten de cel en allerlei activiteiten afgenomen.’
België, een van de rijkste landen van Europa, worstelt met een steeds ernstiger wordende overbevolkingsproblematiek in zijn gevangenissen. Medio mei telde het land in zijn 39 penitentiaire inrichtingen ruim 13.700 gevangenen, terwijl de officiële capaciteit op ongeveer 11.000 plaatsen ligt. Meer dan 750 gedetineerden sliepen op matrassen op de vloer, een stijging ten opzichte van zo’n 670 in december.
Pieter Houbey, vicevoorzitter van de Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen, spreekt van een uiterst zorgwekkende situatie. De combinatie van voortdurende overbevolking en personeelstekorten maakt het nagenoeg onmogelijk om een detentiestelsel in stand te houden dat gericht is op de re-integratie van gevangenen in de samenleving.
België staat niet alleen. Sinds de coronapandemie zijn gevangenispopulaties door heel Europa fors gegroeid. Inmiddels kampt ongeveer een derde van alle gevangenisadministraties in Europa met overbevolking. De bezettingsgraad is het hoogst in Cyprus, gevolgd door Slovenië, Frankrijk, Kroatië, Italië, Roemenië, Oostenrijk en België.
De druk op overheden neemt toe, maar de maatregelen die worden genomen, zoals het bouwen van nieuwe detentiefaciliteiten of het overbrengen van gevangenen naar het buitenland, worden door deskundigen en gevangenispersoneel als weinig effectief beschouwd.
Yasin Sarikaya, vicevoorzitter van de Brusselse gevangenissen, benadrukt dat waardige omstandigheden beginnen bij het respecteren van de grondrechten van gedetineerden. ‘We moeten ophouden hen te behandelen als muizen in een kooi,’ aldus Sarikaya.
Vooraf gehechten en andere gedetineerden verblijven vaak twintig tot drieëntwintig uur per dag in hun cel. Dit gebrek aan bewegingsvrijheid en privacy verergert bestaande problemen op het gebied van geestelijke gezondheid en middelengebruik, en maakt de situatie voor zowel gevangenen als personeel steeds onhoudbaarder. Experts waarschuwen dat zonder structurele hervormingen de situatie in Europese gevangenissen verder zal verslechteren.
