Al meer dan een kwart eeuw volgt Venezuela een politiek traject dat fundamenteel verschilt van dat van andere langdurige autoritaire staten zoals Iran en Cuba. Hoewel alle drie vandaag algemeen als autoritair worden gekenmerkt, is het Venezolaanse geval onderscheidend omdat diplomatie, en niet een open ideologische breuk, een kerninstrument werd bij de consolidatie en verlenging van autoritaire macht.
Van democratie naar geregisseerde macht
Tot het einde van de jaren negentig was Venezuela een pluralistische democratie. De verkiezing van Hugo Chávez in 1998 betekende aanvankelijk geen openlijke dictatuur. Integendeel: het vroege Bolivariaanse project werd internationaal gepresenteerd als democratisch, constitutioneel en participatief.
Die positionering was geen toeval. Door verkiezingen, referenda, rechtbanken en een grondwet te behouden—terwijl die tegelijk werden heringericht, behield Caracas formele democratische signalen die voortdurende diplomatieke betrokkenheid mogelijk maakten. Anders dan revolutionaire regimes die de liberale democratie expliciet verwierpen, verankerde Venezuela zijn machtsconcentratie in instellingen die herkenbaar bleven, zij het steeds holler.
Diplomatie als legitimatie, niet als isolement
Een bepalend kenmerk van het Venezolaanse model is het systematisch inzetten van diplomatie om pariastatus te vermijden. Olie-diplomatie, regionale allianties en deelname aan multilaterale fora hielden het land internationaal zichtbaar, terwijl binnenlandse vrijheden afnamen.
Via energieakkoorden, preferentiële olieleveringen en Zuid-Zuid-samenwerking bouwde Venezuela politiek kapitaal op in het buitenland, terwijl het de controle in eigen land aanscherpte. Door internationale betrokkenheid, deelname aan verkiezingen, hoe betwist ook, en een voortdurende verwijzing naar soevereiniteit, kon Caracas zich presenteren als een legitieme staatsactor in plaats van een revolutionaire breuk.
Dit staat in scherp contrast met Cuba, dat na 1959 openlijk een eenpartij-socialistische staat werd, en Iran, dat na 1979 een theocratisch systeem institutionaliseerde met geestelijke suprematie. Beide regimes waren vanaf het begin expliciet over hun afwijzing van westerse democratische normen. Venezuela niet.
Het “electorale schild”
Diplomatie functioneerde samen met wat vaak het electorale schild wordt genoemd. Regelmatige verkiezingen, hoe ongelijk ook, creëerden ambiguïteit. Regeringen, internationale organisaties en ministeries van Buitenlandse Zaken stonden voor een dilemma: volledig disengageren, of de dialoog voortzetten in de hoop op matiging.
Die ambiguïteit werkte in het voordeel van de machtselites. Diplomatieke erkenning, zelfs wanneer kritisch, verzwakte de kans op eensgezinde internationale druk. Gaandeweg normaliseerde wat begon als “betrokkenheid bij een problematische democratie” tot betrokkenheid bij een verankerd autoritair systeem.
Onder Nicolás Maduro werd dit patroon versterkt. Ondanks groeiend bewijs van repressie, institutionele greep en politieke gevangenschap bleef Venezuela diplomatiek actief, waarbij kritiek werd hervertaald als buitenlandse inmenging en het land zichzelf neerzette als slachtoffer van geopolitieke agressie.
Waarom Venezuela historisch anders is
Historisch is de autoritaire duurzaamheid van Venezuela niet geworteld in revolutionaire duidelijkheid, maar in geleidelijke normalisering. Waar Iran en Cuba een systeembreuk aankondigden en langdurig isolement accepteerden, leunde Venezuela op:
- stapsgewijze institutionele verandering in plaats van abrupte afschaffing;
- diplomatieke betrokkenheid in plaats van ideologische terugtrekking;
- verkiezingsprocessen als symbolen van legitimiteit;
- strategische ambiguïteit om internationale reacties te verdelen.
Diplomatie schiep de dictatuur niet, maar verlengde haar levensduur door de externe kosten van autoritair gedrag te verlagen en een duidelijke internationale consensus uit te stellen.
Conclusie
Venezuela toont een modern autoritair model: geen afwijzing van diplomatie, maar het instrumentaliseren ervan. Door te opereren in de taal van democratie terwijl de inhoud werd uitgehold, veranderde internationale betrokkenheid van een rem in een beschermende laag.
In die zin is Venezuela niet louter een autoritair regime, het is een casestudy in hoe diplomatie, losgekoppeld van afdwingbare normen, kan uitgroeien tot een instrument van niet-verantwoording, maar van bestendiging.
