De opkomst van het landelijke Algoritmeregister, waarin inmiddels meer dan 1300 algoritmes van ruim 500 overheidsorganisaties staan geregistreerd, dankt zijn succes mede aan de voortrekkersrol van Amsterdam. De hoofdstad heeft met haar open algoritmeregister en ethische instrumenten een centrale standaard gezet voor transparantie en verantwoordelijkheid.
Met meer dan 1300 gepubliceerde algoritmes van ruim 500 deelnemende overheidsorganisaties heeft het landelijke Algoritmeregister het afgelopen jaar een belangrijke mijlpaal bereikt. De gemeente Amsterdam speelde een bepalende rol bij de ontwikkeling van deze nationale standaard voor algoritmische transparantie. Amsterdam geldt al jaren als koploper en inspiratiebron op dit gebied.
De inzet van algoritmes door overheden staat sterk in de schijnwerpers, vooral sinds schandalen als de Toeslagenaffaire aantonen welke risico’s geautomatiseerde besluitvorming met zich meebrengt. Het landelijke Algoritmeregister moet het vertrouwen van burgers herstellen door helderheid te geven over welke algoritmes worden gebruikt, met welk doel en onder welke waarborgen. Oorspronkelijk zette Amsterdam in 2019 samen met Helsinki het eerste openbare algoritmeregister ter wereld op. Dat Amsterdamse model diende later als basis voor de landelijke aanpak.
Volgens Lisette Kalshoven, teamlead Digitale Rechten en Ethiek bij de gemeente Amsterdam, was transparantie het doel vanaf het begin. “Geslotenheid wekt wantrouwen. Openheid over technologiegebruik vergroot het vertrouwen van burgers in beleid en uitvoering.” Zij wijst bovendien op het belang van democratische verantwoording en het zo voorkomen van onbedoelde discriminatie: alleen door inzicht te bieden krijgen burgers echt grip op besluitvorming die hen raakt.
De betrokkenheid van Amsterdam bij het landelijke register was vanzelfsprekend, aldus Suzie Kewal, afdelingshoofd AI & Algoritmebeleid overheid bij het ministerie van BZK. Amsterdam was al vergevorderd in bewustwording rond verantwoord algoritmegebruik. Sinds 1 januari 2025 zijn het Amsterdamse en het landelijke algoritmeregister samengevoegd. Hiermee is een centrale plek ontstaan voor publicaties en controle.
Toch is publicatie slechts het begin, benadrukken zowel Amsterdam als BZK. Het register fungeert als instrument om bredere discussies te voeren over waarborgen, risico’s en verantwoordelijkheden. Amsterdam nam hier het voortouw door in 2020 een eigen beheerskader te ontwikkelen, waarin concrete instrumenten zijn opgenomen om algoritmes te toetsen op onder meer privacy en rechtmatigheid.
Binnen de gemeente Amsterdam spelen ethische vragen een centrale rol bij digitaliseringsprojecten. Via tools als de Quality Assurance Acceptatiecriteria en de Ethische Bijsluiter toetst en bespreekt Amsterdam samen met projectteams de impact van technologie op gemeentelijke waarden.
De ambities voor het landelijk register reiken verder: het ministerie van BZK wil in 2026 het aantal geregistreerde algoritmes verder verhogen en vooral de kwaliteit van beschrijvingen verbeteren. Daarnaast onderzoekt de Auditdienst Rijk de ervaringen en consistentie rond de registratie, waarmee de basis wordt gelegd voor verdere professionalisering. Volgens BZK is de overgang van bewust onbekwaam naar bewust bekwaam ingezet, en is de rol van Amsterdam in die ontwikkeling onmiskenbaar.
