Oranjestad / San Salvador – De Arubaanse korpschef Ramon Arnhem stelt dat criminaliteit alleen duurzaam kan worden bestreden door het probleem “bij de wortel” aan te pakken. In een recente verklaring benadrukte hij dat sociale factoren zoals armoede, opvoeding, kansenongelijkheid en preventie centraal moeten staan in het veiligheidsbeleid.
Die visie roept onvermijdelijk de vraag op hoe andere landen met extreme criminaliteit zijn omgegaan. Het meest besproken voorbeeld in Latijns-Amerika is El Salvador onder president Nayib Bukele.
El Salvador: eerst de staat herstellen, daarna de wortels
Volgens Bukele was El Salvador vóór 2019 geen normaal functionerende rechtsstaat meer, maar een land onder wat hij zelf omschreef als een “dictatuur van het georganiseerde misdrijf”. Bendes controleerden wijken, hieven structurele afpersing (“renta”) en gaven moordopdrachten vanuit gevangenissen. Sociale programma’s bestonden, maar functioneerden niet meer binnen een context van permanente terreur.
Bukele koos daarom bewust niet voor een onmiddellijke focus op sociale oorzaken, maar voor een gefaseerde aanpak:
- Herstel van staatsgezag
De regering zette zwaar in op politie en leger om territorium terug te winnen en bendestructuren te ontmantelen. Dit gebeurde via het zogeheten Plan Control Territorial. - Noodmaatregelen en wetgeving
Met een uitzonderingsregime kreeg de staat ruimere bevoegdheden om leden van criminele organisaties snel op te pakken en vast te houden. - Doorbreken van criminele macht in gevangenissen
De bouw van de mega-gevangenis (CECOT) en het volledig isoleren van gedetineerden maakte een einde aan communicatie met de buitenwereld. Daarmee werd de operationele kern van de bendes afgesneden. - Einde aan straffeloosheid
Waar eerder het merendeel van de moorden onopgelost bleef, claimt de regering dat tegenwoordig vrijwel alle zaken worden afgehandeld.
Pas na het terugdringen van het geweld, stelt Bukele, ontstaat ruimte om te investeren in onderwijs, gezondheidszorg, werkgelegenheid en sociale preventie. Zijn kernboodschap:
“Je kunt geen wortels behandelen terwijl het huis in brand staat.”
Twee visies, één dilemma voor Aruba
De benadering van korpschef Arnhem sluit aan bij een klassiek preventiemodel: criminaliteit voorkomen door sociale omstandigheden te verbeteren. De ervaring van El Salvador laat echter zien dat wanneer criminaliteit eenmaal systemisch is geworden, overheden soms eerst kiezen voor een harde veiligheidsinterventie om überhaupt weer bestuurbaarheid te creëren.
Voor Aruba, waar het geweldsniveau aanzienlijk lager ligt dan destijds in El Salvador, ligt de uitdaging in het vinden van een balans: vroegtijdig investeren in sociale wortels, terwijl tegelijkertijd wordt voorkomen dat georganiseerde criminaliteit zich zodanig nestelt dat alleen nog noodmaatregelen resteren.
De internationale les uit El Salvador is daarmee niet één-op-één toepasbaar, maar wel een duidelijke waarschuwing: wie te laat ingrijpt, verliest de luxe om uitsluitend over preventie te spreken.
